Kamelya Apartmanı: Bir Sığınağın İçinde Yazılan Edebiyat
Abdi İpekçi Caddesi’nden geçerken Nişantaşı’nın alışılmış manzarası karşılar insanı: vitrinler, hızla akan otomobiller, buluşmaya yetişenler, elinde kahvesiyle yürüyenler. Fakat bu hareketin arasında bazı apartmanlar vardır; cepheleri düzgün, kapıları ağırbaşlı, hikâyeleri ise tahmin edilenden çok daha kalabalıktır.
Kamelya Apartmanı, onlardan biri.
Bugün bakımlı, neredeyse yeni yapılmış gibi duran binanın mimarı ve kesin yapım tarihi üzerine net bir kayıt yok. Ancak 1930’lu yıllarda burada olduğu biliniyor. Ve bazı binaların tarihini, tapu kayıtlarından önce içeri girip çıkan insanların isimleri anlatır.
Kamelya’nın kapısından geçen isimler öyle sıradan değil: Abidin Dino, Güzin Dino, Füreya Koral, Fahrünnisa Zeid, Mina Urgan, Melih Cevdet Anday, Nejad Devrim… Bir dönem Nişantaşı’nda bir apartman dairesi, yalnızca bir ev değil; sanatın, siyasetin, edebiyatın ve uzun sofraların birbirine değdiği küçük bir dünya olabiliyormuş.
Apartmanın merkezinde ise Rasih Nuri İleri ve ailesinin evi vardır.
Rasih Nuri İleri, o yıllarda henüz genç bir adamdır. Ancak evin atmosferi, ailenin birikimi ve gelen misafirlerin dünyası başlı başına bir kültür çevresi kurar. Anlatılanlara göre Kamelya Apartmanı, dışarıdan bakıldığında sakin bir aile evi; içerideyse her gün başka bir fikrin, kitabın, tartışmanın, şiirin uğradığı bir yer gibidir.
Ve 1947’de, bu ev bir süreliğine Türkiye edebiyatının en çarpıcı sığınaklarından birine dönüşür.
Polis tarafından aranan Sabahattin Ali, Kamelya Apartmanı’nın beşinci katında saklanır. Onu evinde ağırlayan Rasih Nuri İleri’dir. Sabahattin Ali’nin, o günlerde Sırça Köşk’ün metinleri üzerinde çalıştığı; el yazmalarını yeşil mürekkeple yazıp Remzi Kitabevi’ne ulaştırması için İleri’ye bıraktığı aktarılır.
Dışarıda takip, sorgu ve baskı vardır. İçeride ise edebiyat.
Sabahattin Ali’nin bu evdeki günlerini Rasih Nuri İleri’nin “sabahtan akşama edebiyat şöleni” diye tarif ettiği anlatılır. Bu ifade, Kamelya Apartmanı’nın ruhunu neredeyse tek başına verir: Tehlikenin ortasında bile konuşmanın, yazmanın ve düşünmenin bırakılmadığı bir ev.
Sabahattin Ali’nin bu apartmandaki adı da “Bibi”dir. Ev halkının kendi aralarında kullandığı bu küçük kod isim, bugün uzaktan bakıldığında insanı en çok etkileyen ayrıntılardan biri. Büyük edebiyat tarihi çoğu zaman kitap kapaklarından okunur; oysa burada, bir apartman dairesinde fısıltıyla söylenen bir isimde saklıdır.
Kamelya yalnızca saklanılan bir yer de değildir.
Güzin Dino’nun Abidin Dino ile tanışması da bu apartmanda gerçekleşir. Güzin Dino, üniversite yıllarında annesinin onu üst kata bir şey almak için göndermesiyle Abidin Dino’yla karşılaşır. Sonrası, yalnızca kişisel bir aşk hikâyesi değil; Türkiye’nin sanat ve düşünce hayatında iz bırakan iki insanın birlikte yürüttüğü uzun bir hayat olur.
Bir apartmanın merdivenleri, bazen bir insanın bütün hayatını değiştirebilir.
Kamelya’da bir zamanlar ahşap kabinli, ferforje kapılı bir asansör olduğu; arka tarafta yalnızca bina içinden ulaşılabilen bir bahçenin ve güzel bir dut ağacının bulunduğu da eski sakinlerin hatıralarında kalmış. Bu ayrıntılar, büyük isimleri bir an için yakından görmemizi sağlıyor. Çünkü edebiyatçılar da asansöre biner, ressamlar da pencereden bahçeye bakar, insanlar da yaz sıcaklarında dut ağacının gölgesini arar.
Bugün Kamelya Apartmanı’nın önünden geçerken, orada yaşananların çoğunu bilmek mümkün değil. Bina, sokakla sırlarını paylaşmıyor. Ama Nişantaşı’nın apartman kültürü tam da bu yüzden hâlâ güçlü: En şık cephelerin ardında bazen bir piyano, bazen uzun bir aşk, bazen bir aile kırgınlığı, bazen de saklanan bir yazar bulunur.
Kamelya Apartmanı’nın hikâyesi, Nişantaşı’nın yalnızca iyi giyinen, iyi yaşayan semti olmadığını hatırlatıyor.
Burası aynı zamanda, zor zamanlarda bile kelimelere yer açan bir semt.
Araştırma notu: Kamelya Apartmanı’nın 1930’lardan itibaren varlığı; Rasih Nuri İleri’nin evinde Sabahattin Ali’yi saklaması, Sırça Köşk ile ilişkisi, Güzin ve Abidin Dino’nun burada tanışması ve apartman çevresindeki sanatçıların hikâyeleri Nilay Örnek’in Kamelya Apartmanı araştırmasında derlenmiştir.