Güneş Apartmanı: Teşvikiye’de Bir Mimarın Sessiz İmzası

Teşvikiye Camii’nden Valikonağı yönüne doğru yürürken, caddenin her gün yeniden kurulan telaşı içinde bazı binalar insanı yavaşlatır. Güneş Apartmanı onlardan biri.

Hüsrev Gerede Anıtı’nın karşısında; Teşvikiye’nin mağazaları, kafeleri, otomobilleri ve sürekli değişen vitrini arasında durur. İlk bakışta yalnızca zarif bir eski apartman gibi görünür. Biraz dikkat edince, cephesindeki ölçü, pencere düzeni ve binanın caddeye karşı kendinden emin ama gösterişsiz duruşu başka bir şey söyler: Bu yapı, İstanbul’un sıradan apartmanlarından biri değildir.

Güneş Apartmanı’nın mimarı Vedat Tek.

Bu adı bilmeyenler için şöyle anlatmak gerekir: Vedat Tek, İstanbul’un bugün hâlâ hafızamızda kalan bazı en güçlü yapılarının mimarıdır. Sirkeci’deki Büyük Postane, Haydarpaşa ve Moda iskeleleri, Ankara’daki II. TBMM binası —bugünkü Cumhuriyet Müzesi— onun eserleri arasındadır. Osmanlı’nın son döneminde saray başmimarlığı yapmış, ardından Cumhuriyet’in yeni kamusal mimarisine katkı vermiş bir isimdir. Yani Vedat Tek, yalnızca güzel evler tasarlayan bir mimar değil; imparatorluktan Cumhuriyet’e geçerken Türkiye’nin kendini nasıl göstermek istediğine biçim veren insanlardan biriydi.

Onun mimarisinde, geçmişin estetik hafızası ile yeni hayatın ihtiyacı yan yana durur. Kemerler, bezemeler, geleneksel motifler vardır; ama yapıların planında, işlevinde ve şehirle kurduğu ilişkide yeni bir zaman hissedilir. Güneş Apartmanı da bu anlayışın Nişantaşı’ndaki daha mahrem, daha gündelik örneklerinden biri.

Büyük Postane gibi devletin gücünü temsil eden bir yapı değil bu. Bir apartman. İnsanların eve döndüğü, pencerelerinden sokağı seyrettiği, kapısından misafirlerin girdiği bir yer. Fakat Vedat Tek’in elinden çıktığı için, gündelik hayat bile burada biraz daha mimari bir hâl alıyor.

Yapının inşa tarihi konusunda kaynaklarda farklı bilgiler var. Bazı kaynaklar 1913–1914 yıllarını işaret ederken, bazı araştırmalar binayı 1926’ya tarihlendiriyor. Bu ikinci anlatıya göre Güneş Apartmanı, Teşvikiye Caddesi boyunca apartman yaşamının belirginleştiği dönemde, üç katlı bir konut olarak yapıldı. Kesin olan şu: Bina, Nişantaşı’nın konaklar ve bahçeler semtinden, modern apartmanlar semtine dönüşümünün çok erken tanıklarından biri. Kültür Envanteri erken tarihlemeyi verirken, Nilay Örnek’in yapı araştırması 1926 tarihine ve sonraki dönüşümlere dikkat çekiyor.

İlk hâlinde üç katlı olduğu anlatılan yapının üstüne, 1968’de Teşvikiye Caddesi’ndeki başka bazı apartmanlarla birlikte ek katlar yapılmış. İstanbul’da bu tür eklemeler çoğu zaman binanın ilk karakterini örter, oranlarını bozar, onu kendine yabancılaştırır. Güneş Apartmanı’nda ise eski ile yeni arasındaki ilişki tamamen kusursuz olmasa da hâlâ okunabilir. Alt katlarda Vedat Tek’in daha incelikli dünyası hissedilir; üstte ise şehrin büyüme arzusu.

Bu aslında İstanbul’un hikâyesi değil mi?

Bir yapı yapılır. İçinde bir hayat başlar. Şehir kalabalıklaşır. Katlar eklenir. Komşular değişir. Eski bir balkonun altından yeni bir tabela geçer. Ama bütün dönüşümlere rağmen binanın ilk fikri, bir yerlerde yaşamaya devam eder.

Güneş Apartmanı’nın en güzel ayrıntılarından biri, üst cephede yer alan küçük Osmanlıca ibare: “Yâ Hâfız.”

“Hâfız”, koruyan, muhafaza eden anlamına gelir. “Yâ Hâfız” ise kabaca “Ey koruyan” diye okunabilir; geleneksel İstanbul evlerinde, dükkânlarında ya da yapılarda rastlanan bir tür koruyucu niyazdır. Bugünün diliyle söylemek gerekirse: nazara, kazaya, şehrin sertliğine karşı binaya bırakılmış küçük bir dua.

Nişantaşı’nın en şık caddelerinden birinde, modanın ve tüketimin en hızlı aktığı yerde, bir apartmanın cephesinde hâlâ böyle bir cümlenin durması çok etkileyici. Çünkü Güneş Apartmanı yalnızca bir mimari üslubu değil, şehrin eski reflekslerini de taşıyor. İnsanların eve taşınırken, bina yaparken ya da kapı eşiğinden geçerken görünmeyen şeyleri de hesaba kattığı zamanları.

Bu yüzden Güneş Apartmanı’nın adı da yapının ruhuna yakışıyor. “Güneş” yalnızca sıcak ya da parlak bir isim değil; İstanbul’un bu sert, kapalı ve zaman zaman gölgeli tarafında iyimser bir mimari tavır gibi. Teşvikiye’nin caddeye dönük hayatına karşılık, içeride daha korunaklı, daha ailevi bir dünya tahayyül ediyor.

Güneş Apartmanı’yla ilgili kamuya açık kaynaklarda, Belveder’deki Demirağ ailesi ya da Ralli’deki sanat çevreleri kadar ayrıntılı ve doğrulanmış sakin hikâyeleri bulunmuyor. Bu nedenle binaya sonradan yakıştırılan isimleri çoğaltmak yerine, onun esas sahibinin mimarisi olduğunu kabul etmek daha doğru.

Çünkü bazı apartmanlar, içinde yaşayan ünlülerle tanınır. Bazılarıysa mimarının taşıdığı hafızayla.

Güneş Apartmanı ikinci türden.

Vedat Tek’in İstanbul’a bıraktığı büyük eserleri düşündüğümüzde, Güneş Apartmanı belki en sessizlerinden biri. Fakat tam da bu yüzden kıymetli. Devlet dairesi değil, anıt değil, müze değil. Bir zamanlar üç katlı bir ev gibi duran; bugün Teşvikiye’nin ritmine karışmış ama kendi zamanını tamamen kaybetmemiş bir apartman.

Bir dahaki geçişinizde yukarı bakın. Cephedeki “Yâ Hâfız”ı görün. Sonra etrafa bakın: Teşvikiye Camii, anıt, kaldırımda hızla yürüyen insanlar, ellerinde kahveler, vitrinlere bakanlar, bir sonraki randevusuna yetişmeye çalışanlar…

Güneş Apartmanı, bütün bu hareketin ortasında, İstanbul’un kendisini koruyarak değişmeye çalıştığı günlerden kalmış gibi duruyor.